Stap op de fiets of trek je wandelschoenen aan, want net buiten de Delftse stadsgrenzen ligt een bijzonder stuk levende geschiedenis. Wie vandaag de dag de Delftse woonwijk Tanthof achter zich laat en Midden-Delfland binnenrijdt, passeert ongemerkt een eeuwenoude grens. Dit is het voormalige Ambacht Abtsregt (nu polder Abtswoude): een middeleeuwse enclave waar monniken ooit de basis legden voor de drooglegging van het Groene Hart.
Een strategische schenking van de graaf
De geschiedenis van Abtsregt begint rond het jaar 1060. Graaf Floris I schonk dit drassige veengebied aan de machtige Abdij van Egmond. De Abt van Egmond gebruikte deze strategische grond aan de ‘Delf’ (de gegraven waterloop waar Delft haar naam aan dankt) als een soort middeleeuwse ‘dijkagecentrale’. Het was de perfecte opslagplaats voor klei, zand en rijshout. Met deze materialen startten de monniken de grote polderontginning om de vroege waterkeringen in dit natte gebied te onderhouden.
Hoewel de twintigste-eeuwse verstedelijking een deel van de polder heeft opgeslokt, is deze geschiedenis in het landschap nog verrassend goed zichtbaar. Je moet alleen wel weten waar je naar kijkt. Het landschap vertelt het verhaal van de Abt via drie prominente sporen:
1. De Tanthofkade: De middeleeuwse grens
De westgrens van het Abtsregt werd gevormd door een zeer vroege waterkering: de Tanthofkade (in de middeleeuwen ’t Anthooft genoemd). Deze kade werd in de twaalfde eeuw voltooid om het ontgonnen bezit van de abt te beschermen tegen het woeste, onontgonnen veenmoeras ten westen ervan.
-
Nu nog te zien: De Tanthofkade ligt er nog altijd. Het is een prachtig, onbebouwd historisch groenlint dat nu de grens vormt tussen de Delftse woonwijk Tanthof en Midden-Delfland. De verhoogde dijkstructuur doet tegenwoordig dienst als fietspad en ecologische zone.
2. Het slagenlandschap: De ontginningsas
Het Abtsregt werd ontgonnen vanaf de centrale polderweg die we nu kennen als Abtswoude (vroeger de Papsouse Wegh). Vanaf deze as groeven middeleeuwse kolonisten parallelle sloten loodrecht op de weg om het veen te ontwateren. Dit resulteerde in een zogenaamd ‘slagenlandschap’: langgerekte, smalle stroken land.
-
Nu nog te zien: Zodra je Tanthof-West uitrijdt, zie je dit kaarsrechte, middeleeuwse slotenpatroon nog perfect liggen. De kavels liggen nog exact zo georiënteerd als de boeren van de abt ze destijds hebben opgemeten.
3. Historische boerderijplaatsen op vaste grond
De abdij verpachtte de grond in hoeven (boerderijen met land). Omdat de bodem door de ontwatering inklinkte (bodemdaling), moesten boerderijen door de eeuwen heen vaak worden herbouwd. Dit gebeurde vrijwel altijd op exact dezelfde, verhoogde erven.
-
Nu nog te zien: Langs de weg Abtswoude liggen nog altijd verschillende eeuwenoude boerderijplaatsen. Hoewel de huidige gebouwen meestal uit de 17e tot 19e eeuw stammen, is de locatie al in de middeleeuwen opgetekend. De historische structuur loopt hier prachtig over in het moderne Abtswoudse Bos.
Leuk historisch weetje: De naam leeft subtiel voort in Delft zelf. De Papsouwselaan in de wijk Voorhof is vernoemd naar ‘Papsou’, de eeuwenoude volksmond-naam voor Abtswoude (oorspronkelijk Popta’s Wolde, het woud van kolonist Popta).
De link met het ontstaan van Delft
Het succes van deze vroege polderontginningen staat in nauw verband met de bloei van Delft. Delft dankt haar naam letterlijk aan het woord ‘delven’ (graven). De stad ontstond aan een gegraven verlenging van de Schie: de Delf. Op de plek waar deze waterloop de kreekwal van het riviertje de Gantel kruiste, vestigde de graaf in de 11e eeuw een vroonhof.
Mede dankzij deze strategische ligging groeide Delft uit tot een gigantisch marktcentrum, wat je vandaag de dag nog steeds kunt zien aan de enorme omvang van de Markt.
Delft in cijfers door de eeuwen heen:
-
1246: Graaf Willem II verleent Delft stadsrechten, waarna handel en nijverheid opbloeien.
-
1389: De Delfshavensche Schie wordt naar de Maas gegraven, met de bloeiende zeehaven Delfshaven tot gevolg.
-
1400: Delft telt 6.500 inwoners en is de derde stad van Holland (na Dordrecht en Haarlem).
-
1536: Een grote stadsbrand verwoest een aanzienlijk deel van de stad.
-
1560: Delft is met 14.000 inwoners (samen met Leiden en Haarlem) een van de grootste steden van het graafschap, enkel overtroffen door Amsterdam.
Dus, als je de volgende keer over de Tanthofkade fietst of wandelt, bedenk dan dat je letterlijk over de oude grenzen van de Abt van Egmond reist. Een eeuwenoud landschap, verscholen aan de rand van de stad!